رسانه اجتماعی - تحلیلی بازار سرمایه
...
حبیب صنوبر
@habib_531
29

عنوان بلاگ : ابزاري كارآمد اما ناشناخته
دسته : آموزشی


خلاصه «روانشناسي» ؛ حلقه مفقوده تصميم‌گيري در بورس...

همه معامله گران در بورس تهران شاید بارها رفتارهای احساساتی و هیجانات روانی بازار سهام را به نظاره نشسته اند و حتی خود نیز گاه با پیروی از جو روانی، اشتباهات زیادی در سرمایه گذاری مرتکب شده اند. نکته جالب اینکه سرمایه گذاران غالبا این اشتباهات را تکرار می کنند و به دنبال دلایل آن هستند، غافل از اینکه رفتارشناسی یا به تعبیری واضح تر روانشناسی بازار سهام خود یک تخصص محسوب می شود که اکنون در دانشگاه های معتبر دنیا در رشته های مالی برای آن دروس و برنامه جداگانه در نظر گرفته شده است...
در واقع علم روانشناسی بازار سهام در دنیا و البته در یکی دو سال اخیر در ایران به عنوان ابزاری کمکی در کنار تحلیل علمی (بنیادی و تکنیکال) برای تصمیم گیری سرمایه گذاران مطرح شده است، تا جایی که در کنار فراگیری فنونی همچون تحلیل بنیادی و تکنیکال، خیلی از معامله گران و فعالان بازار سهام ایران تمایل دارند که به علم روانشناسی بازار سهام نیز تسلط پیدا کنند.
در گزارش پیش رو، دو کارشناس روانشناسی بازار سهام به طرح دیدگاه های خود درباره این موضوع نسبتا جدید پرداخته و به پرسش های کلیدی در این خصوص پاسخ گفته اند. بر این اساس، خواندن این گزارش به علاقه مندان مبحث روانشناسی در بازار سهام توصیه می شود.
روانشناسی؛ فراتر از ارزش ذاتی
«علی ابراهیم نژاد» دکترای مدیریت مالی و کارشناس روانشناسی بازار سهام در برابر این سوال که برخی معتقدند در بلند مدت، قیمت به ارزش ذاتی می رسد؛ از این منظر، جایگاه روان شناسی بازار در تصمیم گیری ها چگونه تعیین می شود؟ می گوید: بر اساس تئوری سرمایه گذاری مدرن، معامله گران و به طور کلی فعالان بازارهای سهام تصمیمات خود را بر اساس عقلانیت (rationality) اتخاذ می کنند و این فرض از طریق «دست نامرئی بازار» منجر به آن می شود که تمامی اطلاعات مربوط به ارزش ذاتی اوراق بهادار در قیمت آنها منعکس شود. به عبارت دیگر، بر اساس این دیدگاه قیمت های سهام منعکس کننده تمامی اطلاعات مربوط به جریانات نقدی آتی هر سهام است. این دیدگاه به کارایی بازار (Market efficiency) مشهور است که براساس آن تلاش برای کسب بازده از طریق تحلیل (فاندامنتال یا تکنیکال) بیهوده است.
وی معتقد است: در مقابل فرض عقلانیت، رفتارشناسی مالی معتقد است که انسان ها در حین تصمیم گیری تحت تاثیر طیف گسترده ای از احساسات و نیروهای روانی قرار می گیرند که می تواند عقلانیت آنها را تحت الشعاع قرار دهد. از همین رو، قیمت دارایی ها نیز می تواند تحت تاثیر این عوامل حتی برای مدت نسبتا طولانی از ارزش ذاتی فاصله بگیرند. پژوهشگران این حوزه در تلاشند تا الگوهای رفتاری شایع میان فعالان بازارهای مالی را شناسایی و تحلیل کنند. لازم است متذکر شویم که تاثیرگذاری احساسات و نیروهای روانی بر قیمت دارایی ها، آن گونه که رفتارشناسی مالی ادعا می کند، لزوما به معنای بی ارتباط بودن قیمت ها و ارزش ذاتی نیست، بلکه به این معنا است که قیمت ها همیشه و در تمام اوقات منعکس کننده ارزش ذاتی دارایی ها نیستند.
اما «امیر کامگار» دیگر کارشناس روانشناسی بازار سهام با اشاره به اهمیت سرمایه گذاری بر مبنای ارزش ذاتی می گوید: هنگامی که «بنجامین گراهام» نخستین بار در مدرسه عالی بازرگانی کلمبیا ایده سرمایه گذاری بر مبنای ارزش ذاتی (value investing) را مطرح و تدریس کرد، دانشجویان به گفته های او اعتقاد چندانی نداشتند. اما هنگامی که سهامدار یکی از موفق ترین شرکت های تاریخ به نام «برکشایر هاثوی» یعنی وارن بافت موفق شد، بر مبنای همین اصل سودهای بسیار مناسبی را کسب کند و صراحتا بر استفاده از همین روش تاکید کرد، بسیاری دیگر توجه خود را به آن جلب کردند.
ایده اصلی سرمایه گذاری بر مبنای ارزش ذاتی، خرید سهام پرپتانسیل و با وضعیت بنیادی مطلوب در زمان مناسب یعنی هنگامی که کمتر از ارزش واقعی خود قیمت گذاری شده است، می باشد. اینجاست که این سوال مطرح می شود که آیا ممکن است سهام شرکت ها کمتر از ارزش واقعی خود قیمت گذاری شوند؟ جواب این سوال مثبت است. قطعا هنگامی که جو عمومی بازار منفی است و روحیه جمعی سرمایه گذاران ترس و فرار را بر صبر و قرار ترجیح داده است، می توان سهامی را یافت که کمتر از ارزش ذاتی خود در حال معامله هستند. در این شرایط ملتهب افرادی که خود را از لحاظ ذهنی و عاطفی و روانشناختی برای حضور در این بازار پرریسک آماده نساخته اند، نقاط ضعف خود را بروز می دهند و سهام با ارزش را با قیمت های بسیار ارزانی به دیگران واگذار می کنند تا احتمالا چند روز یا چند هفته بعد همان سهام را با قیمت های بالاتر از آنها بخرند! این نقطه ضعف در دو مفهوم کلیدی روانشناسی بازار خلاصه می شود: ترس و طمع. بنابر این تا آنجا که به نظریه سرمایه گذاری بر مبنای ارزش در بازار سهام مربوط می شود، افرادی که درس های روانشناسی خود را به خوبی آموخته اند، و بر مبنای این اصل فعالیت می کنند، موقعیت های منفی و ناخوشایند بازار را فرصت هایی طلایی و نه تهدیدهایی مهیب برای خود می دانند و به بهترین شکل از آنها استفاده می کنند.
روانشناس باشید و بس...
رفتار شناسی و روان شناسی بازار سهام شامل چه مباحثی است و این علوم چه مباحثی را بررسی می کنند؟
پاسخ «ابراهیم نژاد» به این پرسش این گونه است که به طور کلی رفتارشناسی مالی را می توان بررسی حوزه های مختلف سرمایه گذاری از منظر روانشناسی دانست. به عنوان مثال، حوزه هایی همچون ارزش گذاری دارایی ها، نهادهای مالی، امور مالی شرکت ها، ادغام و اکتساب، عرضه اولیه، ابزارهای مشتقه و سایر حوزه ها در رفتارشناسی مالی مورد بررسی قرار می گیرد.
از نظر کامگار نیز ترس و تفاوت آن با فرار از ریسک، طمع و تفاوت آن با متوقف نکردن سود زیادتر، در واقع تبعیت از جمع بدون آگاهی از دلایل واقعی و صحت گفته ها نظم و انضباط و نقش آن در موفقیت در معاملات، پایبندی و وفاداری به سیستم که خود مربوط به اطمینان از دانسته ها و تجارب است، میزان دخالت دادن احساسات و کنترل آنها و چگونگی تاثیر منفی احساسات در کارایی معاملات، خودبزرگ بینی، امیدواری بیش از حد، خود فریبی، ترس از قبول اشتباه و اجتناب از مقابله با آن، فرافکنی تقصیرها به عوامل بیرونی، کنترل استرس و بسیاری موارد دیگر در حوزه روانشناسی مالی قرار می گیرند.
تاثیرگذاری روانشناسی در عمل
در ادامه از این دو کارشناس می خواهیم که چند نمونه از تاثیرات عینی روانشناسی معامله گران بر قیمت های سهام را بیان کنند.
«ابراهیم نژاد» می گوید: رفتارشناسی مالی تا به امروز تعداد قابل ملاحظه ای از نیروهای روانی که سرمایه گذاران تحت تاثیر آنها هستند را شناسایی کرده است. به عنوان مثال، بر اساس رفتارشناسی مالی در دوره های رونق بازار سرمایه گذاران حقیقی همواره بر این اعتقادند که روند رو به رشد بازار ادامه پیدا خواهد کرد و در دوره های نزول، آنها روند نزولی بازار را ادامه دار می دانند. به عبارت دیگر، سرمایه گذاران حقیقی دنباله رو روندهای بازار (trend follower) هستند. درست عکس این پدیده در میان تحلیل گران بازار شایع است به این معنا که آنها در دوره های رونق همواره معتقدند که دوران رشد به زودی به پایان خواهد رسید در حالی که در دوران افت بازار آنها صعود دوباره بازار را بسیار محتمل می دانند. شاید بتوان گفت به همین دلیل است که در بازار بورس تهران در دوره های رشد بازار، سرمایه گذاران حقیقی تمایل زیادتری به خرید سهام دارند و اصطلاحا سهام از حقوقی ها به حقیقی ها دست به دست می گردد، در حالی که در دوران افت بازار همچون ماه های پاییز امسال، سرمایه گذاران حقیقی فروشندگان اصلی بودند و حقوقی ها سهام آنها را خریداری می کردند. شاهد دیگری بر این مدعا روند صعود و نزول دارایی های تحت مدیریت صندوق های سرمایه گذاری مشترک است. مطالعات نشان می دهد در زمان صعود بازار، حجم زیادی پول (که عمدتا متعلق به سرمایه گذاران حقیقی است) به این صندوق ها سرازیر می شود و دقیقا در زمانی که قیمت سهام به سطوح بسیار پایینی می رسد، حجم زیادی پول از این صندوق ها خارج می شود. این پدیده در زمان رشد بازار در سال 89 و در دوران رکود بازار در شش ماهه اخیر در بازار کشورمان نیز به وضوح قابل مشاهده بود. در واقع سرمایه گذاران حقیقی که دنباله روی روند بازار بودند، دقیقا در زمانی که قیمت سهام در بازار تهران به اوج خود رسیده بود وارد بازار شدند و در قیمت های بسیار پایین از بازار خارج شدند و متحمل ضرر زیادی شدند.
او برای این گفته خود یک مثال دیگر می آورد: رفتارشناسی مالی نشان می دهد که میزان نارضایتی ناشی از زیان بسیار بیشتر از لذت کسب سود است. مثلا اگر یک سرمایه گذار متحمل مقداری زیان شود وزن این زیان در ذهن وی بیش از وزن مقدار مشابهی سود است. به همین دلیل است که مشاهده می شود سرمایه گذاران سهام سودده خود را خیلی زودتر از سهام زیان ده می فروشند.
رفتارشناسی مالی بیان می کند که سرمایه گذاران سهام سودده خود را سریعتر می فروشند، زیرا ترس از دست دادن سود کسب شده و کسب زیان برای آنها پررنگ تر است. به همین ترتیب آنها از فروش سهام زیان ده خودداری می کنند زیرا از نظر آنها سود و زیان یک سهم تنها در هنگام فروش آن مشخص می شود و به همین دلیل برای به تعویق انداختن زیان کسب شده و احیانا به امید تبدیل شدن آن به سود، سهام زیان ده خود را نگاه می دارند. بسیاری از ما تجربه نگه داشتن یک سهم زیان ده برای مدت بسیار طولانی به امید جبران شدن ضرر آن را داریم. این در حالی است که بر اساس فرض عقلانیت، تنها معیار تصمیم گیری برای فروش و یا نگهداری یک سهم جریان نقدی آتی آن است و نه قیمتی که ما سهام را خریداری کرده ایم.
مثال کامگار از تاثیرات عینی روانشناسی بازار سهام هم این گونه است: گاهی برخی از سهام تاثیرگذار بازار به علت شرایطی بنیادی موقعیت برتر خود را از دست می دهند و با منفی کردن شاخص ها، جو کلی بازار را تحت تاثیر منفی قرار می دهند. به دنبال آن، عده ای که بی جهت ترسیده اند، سهام ارزشمند خود را که بی ارتباط با این سهام در خطر قرار گرفته هستند، با قیمت های پایین به فروش می رسانند و جو بازار را بدتر می کنند و به آن دامن می زنند و در نتیجه فرصت ها را بیشتر و بیشتر از افرادی مانند خود سلب کرده و موقعیت های سودآوری را برای افراد زیرک و باتجربه رقم می زنند.
ترس، طمع و بورس...
ابراهیم نژاد کارشناس روانشناسی بازار سهام در ادامه در خصوص تاثیر ترس و طمع در رفتار بازار سهام می گوید: اگرچه روانشناسی سرمایه گذاران ابعاد بسیار متنوعی دارد، اما به صورت سنتی تبلور آن را در دو نیروی آشنای ترس و طمع بیان کرده اند. این دو نیرو همواره در درون هریک از ما وجود دارند و در زمان هر تصمیم خرید یا فروش با یکدیگر رویارویی می کنند. غلبه هر یک از این دو نیرو منجر به بروز رفتار خاصی می شود. گاه یکی از این نیروها به قدری بر بازار غلبه می یابد که همگان را تحت تاثیر خود قرار می دهد و بازار نیز به تبع آن به سمت و سوی مشخصی حرکت می کند. اهمیت این نیروها به قدری است که بسیاری از محققان برای کمی کردن آن تلاش کرده اند. از آن جمله می توان به شاخص جو بازار (sentiment index) که به طور هفتگی توسط انجمن سرمایه گذاران حقیقی آمریکا منتشر می شود یا شاخص اعتماد سرمایه گذاران (Investor Confidence Index) که توسط پروفسور رابرت شیلر استاد دانشگاه ییل (Yale) طراحی شده است اشاره کرد. گرچه در بازار بورس تهران هنوز چنین شاخصی طراحی نشده، اما شاید یک معیار خوب برای سنجش حاکمیت ترس و طمع بر بازار تشکیل صف های خرید و فروش در بازار ما باشد!
کامگار دیگر کارشناس روانشناس بازار سهام اعتقاد دیگری دارد و می گوید: ترس و طمع دو نیروی غریزی در این زمینه به شمار می روند و معنای تلویحی منفی با خود به همراه دارند.
پدیده هایی نظیر حبابی شدن قیمت ها در صورت وجود طمع ایجاد می شود. برخی هم معتقدند، در واقع طمع نوعی ترس به شمار می رود و این دو احساس از یکدیگر جدا نیستند. زیرا هنگامی که معامله گران به اصطلاح «طماع» شده اند، در واقع می ترسند که قیمت سهام همچنان بالاتر رود و آنها از قافله سود عقب بمانند.
بازارهای توسعه یافته چگونه هستند؟
در ادامه این بررسی کارشناسانه، از ابراهیم نژاد پرسیده می شود که آیا می توان گفت بازارهای توسعه یافته به سبب بلوغ بیشتر تحلیلگران و معامله گران کمتر تحت تاثیر عوامل روانشناسی قرار می گیرند؟
این رفتارشناس بازار سهام پاسخ می دهد: اکثر مطالعات انجام شده در حوزه رفتارشناسی مالی به دلیل نیاز به داده های گسترده و قابل اتکا مربوط به بازارهای توسعه یافته همچون بازار سهام آمریکا است و این خود شاهدی بر این مدعاست که پدیده های رفتاری در بازارهای توسعه یافته به وفور یافت می شوند. نکته مهم دیگر این است که مطالعات رفتارشناسی مالی نشان می دهند که در این بازارها نه تنها سرمایه گذاران کم تجربه، بلکه تحلیلگران حرفه ای و مدیران عامل شرکت ها نیز هریک به نحوی تحت تاثیر عوامل روانشناختی قرار می گیرند. این امر ناشی از آن است که پدیده های رفتاری عمدتا ریشه در نیروهای روانی انسان دارند، که میان تمامی انسان ها، صرف نظر از موقعیت شغلی که دارند، مشترک است.
اما می توان ادعا کرد که در بازارهای توسعه یافته، به دلیل وجود طیف متنوعی از ابزارهای مالی مانند ابزارهای مشتقه اصطلاحا امکان بهره برداری از فرصت های آربیتراژ برای تحلیلگران و سرمایه گذاران مهیاتر بوده و درصورت فاصله گرفتن قیمت اوراق بهادار از ارزش ذاتی تحت تاثیر عوامل روانی، این فاصله سریع تر از بین می رود.
اما کامگار با بیان اینکه نمی توان گفت غلبه احساسات و دخالت آنها در تصمیم گیری ها در کشورهایی که دارای بازارهای بورس توسعه یافته هستند، وجود ندارد، این گونه ادامه می دهد: تا کنون کتاب های بسیار زیادی در این زمینه نگاشته شده اند و حتی روانشناسانی از سراسر دنیا تمام انرژی خود را وقف پرداختن به این موضوع، تبیین حوزه های مختلف و راه های کنترل آن نموده اند. اما پدیده نادری به نام «صف خرید» یا «صف فروش» به طور مسلم مختص بورس تهران است. هنگامی که خریداران در صف خرید قرار می گیرند علاوه بر این که در حال نشان دادن رفتار عمومی و پیروی از جمع هستند، غیر مستقیم نشان می دهند که می ترسند سهم خوبی را از دست بدهند و در مورد صف فروش هم از اینکه قیمت سهام بیشتر و بیشتر ریزش کند، می هراسند. در بازارهای توسعه یافته به علت برخورداری معامله گران از اطلاعات شفاف تر، کمتر بودن رانت های خبری و اطلاعاتی و وجود محدودیت های معاملاتی کمتر شاهد غلبه این احساسات بر تصمیم گیری ها هستیم.
چرا معامله گران از رفتار بازار درس نمی گیرند؟
ابراهیم نژاد همچنین درباره اینکه چرا مشارکت کنندگان در بازار از تجربیات گذشته درس نمی گیرند و رفتار نادرست قبلی را تکرار می کنند؟ می گوید: به نظر می رسد دو عامل مهم در تکرار برخی از پدیده های شناخته شده روانی در بازارهای مالی نقش دارند. اول اینکه به طور طبیعی با گذشت زمان سرمایه گذاران جدیدی وارد بازار می شوند که تاثیر عوامل روانشناختی را به تجربه نیاموخته اند. از سویی دیگر، همان طور که گفته شد، این عوامل ریشه در احساسات و روان انسان دارند، در حالی که یادگیری و تجربه آموزی پدیده ای عقلانی است و درس گرفتن از تجربیات احساسی کندتر و دشوارتر از تجربیات منطقی و عقلانی است. به عنوان مثال، همه ما تجربه صف های فروش بازار سهام تهران را داشته ایم و به تجربه آموخته ایم که در بسیاری موارد فرصت های سودآوری زیادی در صورت خرید سهام وجود خواهد داشت. در عین حال، کنترل عوامل احساسی و غلبه بر احساس ترس ناشی از «شنا کردن برخلاف جهت رودخانه» بسیار دشوار است، حتی اگر از نظر منطقی و عقلی به سودآوری یک سهم اطمینان داشته باشیم.
البته مواردی نیز هست که نشان می دهد سرمایه گذاران از اتفاقات گذشته درس می گیرند. به عنوان مثال، در پاییز سال 1987 بازار سهام آمریکا سقوط قابل توجه 20 درصدی را در یک روز تجربه کرد. سال ها بعد مطالعه ای (Rubinstein 1994) نشان داد که از آن تاریخ به بعد، قیمت نوع خاصی از معاملات اختیار فروش (put option) که در حقیقت نوعی بیمه در مقابل سقوط های شدید، اما غیر محتمل بازار سهام است، جهش قابل توجهی داشته است. به عبارت دیگر، پس از سقوط بازار در 1987 سرمایه گذاران تا سال ها به یاد داشتند که لازم است خود را در مقابل سقوط های شدید بازار که ممکن است فقط یک بار در طی چندین دهه اتفاق افتد، بیمه کنند.
امیر کامگار نویسنده کتاب 23 اصل موفقیت وارن بافت نیز ترجیح می دهد که بخشی از نکات ذکر شده در این کتاب را به عنوان پاسخ این سوال بیان کند. او می گوید: بسیاری از سرمایه گذاران با آمادگی قبلی کم وارد این بازار می شوند. آنها معتقدند این بازار راه طلایی کسب پول آسان برای آنهاست و از این موضوع غافلند که موفقیت در هر فعالیتی وابسته به برخورداری از دانش و مهارت کافی در آن زمینه است. هنگامی هم که به امر یادگیری در این زمینه اقدام می کنند، کسب تجربه در طول زمان را فراموش کرده و به سرعت به سراغ تحلیل های تکنیکال و بنیادی می روند و این نکته ساده اما حیاتی را فراموش می کنند که بدون آمادگی ذهنی انجام هیچ کاری در دنیا نمی تواند موفقیت آمیز باشد. در واقع باید بدانیم، دانستن تحلیل های تکنیکال و بنیادی بدون برخورداری از مهارت واکنش صحیح در مقابل تغییر قیمت ها و چگونگی مواجهه با شرایط روانی بازار کارآمد نخواهد بود.
چگونه یک روانشناس تمام عیار شویم؟
اما سرمایه گذاران چگونه می توانند بر مباحث روانشناسی بازار سهام تسلط یابند؟

ابراهیم نژاد در این خصوص خاطرنشان می کند: خوشبختانه در طی دو دهه گذشته حوزه رفتارشناسی مالی به پیشرفت های زیادی دست یافته و بسیاری از پدیده های رفتاری شایع در بازارهای مالی را به طریق علمی شناسایی و تحلیل نموده است که این مطالعات در دسترس همگان است. علاوه بر این، هریک از ما یک مجموعه کامل از عوامل مختلف روانشناختی هستیم. کافی است پیوسته تصمیمات و رفتارهای گذشته خود را بررسی کنیم و فارغ از تاثیرپذیری از عوامل احساسی بتوانیم آنها را تحلیل کنیم و الگوهای رفتاری خود را شناسایی نماییم.
به عنوان نمونه سرمایه گذارانی که معاملات آنلاین انجام می دهند حجم معاملات بسیار بالاتری نسبت به سایر سرمایه گذاران دارند که این حجم بالای معاملات تنها منجر به پرداخت هزینه معاملات بالاتر و در نتیجه کاهش سودآوری آنها می شود. طبیعتا آگاهی از وجود چنین پدیده ای برای سرمایه گذاران بورس تهران که معاملات آنلاین در آن حدود یک سال قبل راه اندازی شد می تواند به اصلاح رفتار سرمایه گذاری و افزایش سودآوری منجر شود.
کامگار علاقه مندان به رفتارشناسی بازار سهام را این گونه راهنمایی می کند: مطالعه کتاب های مفید و استفاده از تجارب عملی گذشتگان راه حل خوبی برای دستیابی به این امر است. خوشبختانه در این زمینه به تازگی ناشران و سایت های اطلاع رسانی فعال شده اند که می توان از آنها در بررسی روانشناسانه بازار سهام استفاده کرد.
سخنی با سهامداران
نکته پایانی گزارش مربوط به توصیه این دو رفتارشناس بازار سهام به فعالان بورس تهران است.
ابراهیم نژاد می گوید: عوامل روانشناختی در تمامی بازارهای مالی جهان نمود دارند و بازار بورس تهران نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما می توان گفت به دلیل کمبود ابزارهای مالی و قوانین و مقررات محدودکننده (مانند عدم وجود ابزارهای مشتقه یا عدم امکان فروش عاریه ای یا short-selling) و نیز کوچک بودن اندازه بازار و حجم سهام شناور شرکت ها، تاثیر این عوامل تشدید می شود. به علاوه، ضعف شرکت ها در افشای اطلاعات و کمبود نسبی تحلیل های دقیق بنیادین به خصوص از سوی سرمایه گذاران حقیقی به تصمیمات احساسی دامن می زند.
توصیه ای که می توان به سرمایه گذاران داشت این است که این هیجانات رفتاری به معنای وجود فرصت های بالقوه فراوان برای سودآوری است و سرمایه گذاران باید تلاش کنند با شناسایی عوامل روانشناختی غالب در بازار و کنترل احساسات و تکیه بر تحلیل دقیق ارزش ذاتی شرکت ها از این فرصت ها نهایت بهره برداری را داشته باشند.
کامگار هم معتقد است: متاسفانه روند معاملات و قیمت سهام در بورس تهران به شدت تحت تاثیر عواملی چون پیروی کورکورانه از جمع و ترس و طمع است. ایجاد صف های خرید و فروش مصداق پیروی از جمع هستند. همچنین ترس بی مورد سهامداران گاهی سهم هایی با نسبت P/E بسیار پایین را به سمت سقوط بیشتر سوق داده است. از سوی دیگر، بازار سهام تهران به حدی افراطی تحت تاثیر جو کلی است و کمتر توجهی به وضعیت بنیادی و یا حتی تکنیکال سهام می نماید. البته یکی از مشکلات دیگر در بازار بورس تهران زیاد شدن تعداد نوسان گیران و سو ءاستفاده از غلبه احساسات در افراد نه چندان ماهر است. به طور کلی می توان گفت غلبه احساسات نه تنها باعث زیان معامله گران می شود، بلکه در میان مدت به علت همین زیان ها و گسترش آن به تعداد بیشتری از افراد، اعتماد عمومی از بازار سلب شده و در بلند مدت رفتار جمعی را از سهامداری به نوسان گیری تغییر خواهد داد.
بنابر این، بهتر است سرمایه گذاران ابتدا به یادگیری اصول، رفتار و چگونگی واکنش افراد موفق در بازارهای صعودی و نزولی بپردازند و تلاش نمایند پیش از هر حرکت جدی، ابتدا خود را از نظر ذهنی و عاطفی برای فعالیت در این بازار پرمخاطره و در عین حال سودآور آماده سازند.


خلاصه «روانشناسي» ؛ حلقه مفقوده تصميم‌گيري در بورس...

همه معامله گران در بورس تهران شاید بارها رفتارهای احساساتی و هیجانات روانی بازار سهام را به نظاره نشسته اند و حتی خود نیز گاه با پیروی از جو روانی، اشتباهات زیادی در سرمایه گذاری مرتکب شده اند. نکته جالب اینکه سرمایه گذاران غالبا این اشتباهات را تکرار می کنند و به دنبال دلایل آن هستند، غافل از اینکه رفتارشناسی یا به تعبیری واضح تر روانشناسی بازار سهام خود یک تخصص محسوب می شود که اکنون در دانشگاه های معتبر دنیا در رشته های مالی برای آن دروس و برنامه جداگانه در نظر گرفته شده است...
در واقع علم روانشناسی بازار سهام در دنیا و البته در یکی دو سال اخیر در ایران به عنوان ابزاری کمکی در کنار تحلیل علمی (بنیادی و تکنیکال) برای تصمیم گیری سرمایه گذاران مطرح شده است، تا جایی که در کنار فراگیری فنونی همچون تحلیل بنیادی و تکنیکال، خیلی از معامله گران و فعالان بازار سهام ایران تمایل دارند که به علم روانشناسی بازار سهام نیز تسلط پیدا کنند.
در گزارش پیش رو، دو کارشناس روانشناسی بازار سهام به طرح دیدگاه های خود درباره این موضوع نسبتا جدید پرداخته و به پرسش های کلیدی در این خصوص پاسخ گفته اند. بر این اساس، خواندن این گزارش به علاقه مندان مبحث روانشناسی در بازار سهام توصیه می شود.
روانشناسی؛ فراتر از ارزش ذاتی
«علی ابراهیم نژاد» دکترای مدیریت مالی و کارشناس روانشناسی بازار سهام در برابر این سوال که برخی معتقدند در بلند مدت، قیمت به ارزش ذاتی می رسد؛ از این منظر، جایگاه روان شناسی بازار در تصمیم گیری ها چگونه تعیین می شود؟ می گوید: بر اساس تئوری سرمایه گذاری مدرن، معامله گران و به طور کلی فعالان بازارهای سهام تصمیمات خود را بر اساس عقلانیت (rationality) اتخاذ می کنند و این فرض از طریق «دست نامرئی بازار» منجر به آن می شود که تمامی اطلاعات مربوط به ارزش ذاتی اوراق بهادار در قیمت آنها منعکس شود. به عبارت دیگر، بر اساس این دیدگاه قیمت های سهام منعکس کننده تمامی اطلاعات مربوط به جریانات نقدی آتی هر سهام است. این دیدگاه به کارایی بازار (Market efficiency) مشهور است که براساس آن تلاش برای کسب بازده از طریق تحلیل (فاندامنتال یا تکنیکال) بیهوده است.
وی معتقد است: در مقابل فرض عقلانیت، رفتارشناسی مالی معتقد است که انسان ها در حین تصمیم گیری تحت تاثیر طیف گسترده ای از احساسات و نیروهای روانی قرار می گیرند که می تواند عقلانیت آنها را تحت الشعاع قرار دهد. از همین رو، قیمت دارایی ها نیز می تواند تحت تاثیر این عوامل حتی برای مدت نسبتا طولانی از ارزش ذاتی فاصله بگیرند. پژوهشگران این حوزه در تلاشند تا الگوهای رفتاری شایع میان فعالان بازارهای مالی را شناسایی و تحلیل کنند. لازم است متذکر شویم که تاثیرگذاری احساسات و نیروهای روانی بر قیمت دارایی ها، آن گونه که رفتارشناسی مالی ادعا می کند، لزوما به معنای بی ارتباط بودن قیمت ها و ارزش ذاتی نیست، بلکه به این معنا است که قیمت ها همیشه و در تمام اوقات منعکس کننده ارزش ذاتی دارایی ها نیستند.
اما «امیر کامگار» دیگر کارشناس روانشناسی بازار سهام با اشاره به اهمیت سرمایه گذاری بر مبنای ارزش ذاتی می گوید: هنگامی که «بنجامین گراهام» نخستین بار در مدرسه عالی بازرگانی کلمبیا ایده سرمایه گذاری بر مبنای ارزش ذاتی (value investing) را مطرح و تدریس کرد، دانشجویان به گفته های او اعتقاد چندانی نداشتند. اما هنگامی که سهامدار یکی از موفق ترین شرکت های تاریخ به نام «برکشایر هاثوی» یعنی وارن بافت موفق شد، بر مبنای همین اصل سودهای بسیار مناسبی را کسب کند و صراحتا بر استفاده از همین روش تاکید کرد، بسیاری دیگر توجه خود را به آن جلب کردند.
ایده اصلی سرمایه گذاری بر مبنای ارزش ذاتی، خرید سهام پرپتانسیل و با وضعیت بنیادی مطلوب در زمان مناسب یعنی هنگامی که کمتر از ارزش واقعی خود قیمت گذاری شده است، می باشد. اینجاست که این سوال مطرح می شود که آیا ممکن است سهام شرکت ها کمتر از ارزش واقعی خود قیمت گذاری شوند؟ جواب این سوال مثبت است. قطعا هنگامی که جو عمومی بازار منفی است و روحیه جمعی سرمایه گذاران ترس و فرار را بر صبر و قرار ترجیح داده است، می توان سهامی را یافت که کمتر از ارزش ذاتی خود در حال معامله هستند. در این شرایط ملتهب افرادی که خود را از لحاظ ذهنی و عاطفی و روانشناختی برای حضور در این بازار پرریسک آماده نساخته اند، نقاط ضعف خود را بروز می دهند و سهام با ارزش را با قیمت های بسیار ارزانی به دیگران واگذار می کنند تا احتمالا چند روز یا چند هفته بعد همان سهام را با قیمت های بالاتر از آنها بخرند! این نقطه ضعف در دو مفهوم کلیدی روانشناسی بازار خلاصه می شود: ترس و طمع. بنابر این تا آنجا که به نظریه سرمایه گذاری بر مبنای ارزش در بازار سهام مربوط می شود، افرادی که درس های روانشناسی خود را به خوبی آموخته اند، و بر مبنای این اصل فعالیت می کنند، موقعیت های منفی و ناخوشایند بازار را فرصت هایی طلایی و نه تهدیدهایی مهیب برای خود می دانند و به بهترین شکل از آنها استفاده می کنند.
روانشناس باشید و بس...
رفتار شناسی و روان شناسی بازار سهام شامل چه مباحثی است و این علوم چه مباحثی را بررسی می کنند؟
پاسخ «ابراهیم نژاد» به این پرسش این گونه است که به طور کلی رفتارشناسی مالی را می توان بررسی حوزه های مختلف سرمایه گذاری از منظر روانشناسی دانست. به عنوان مثال، حوزه هایی همچون ارزش گذاری دارایی ها، نهادهای مالی، امور مالی شرکت ها، ادغام و اکتساب، عرضه اولیه، ابزارهای مشتقه و سایر حوزه ها در رفتارشناسی مالی مورد بررسی قرار می گیرد.
از نظر کامگار نیز ترس و تفاوت آن با فرار از ریسک، طمع و تفاوت آن با متوقف نکردن سود زیادتر، در واقع تبعیت از جمع بدون آگاهی از دلایل واقعی و صحت گفته ها نظم و انضباط و نقش آن در موفقیت در معاملات، پایبندی و وفاداری به سیستم که خود مربوط به اطمینان از دانسته ها و تجارب است، میزان دخالت دادن احساسات و کنترل آنها و چگونگی تاثیر منفی احساسات در کارایی معاملات، خودبزرگ بینی، امیدواری بیش از حد، خود فریبی، ترس از قبول اشتباه و اجتناب از مقابله با آن، فرافکنی تقصیرها به عوامل بیرونی، کنترل استرس و بسیاری موارد دیگر در حوزه روانشناسی مالی قرار می گیرند.
تاثیرگذاری روانشناسی در عمل
در ادامه از این دو کارشناس می خواهیم که چند نمونه از تاثیرات عینی روانشناسی معامله گران بر قیمت های سهام را بیان کنند.
«ابراهیم نژاد» می گوید: رفتارشناسی مالی تا به امروز تعداد قابل ملاحظه ای از نیروهای روانی که سرمایه گذاران تحت تاثیر آنها هستند را شناسایی کرده است. به عنوان مثال، بر اساس رفتارشناسی مالی در دوره های رونق بازار سرمایه گذاران حقیقی همواره بر این اعتقادند که روند رو به رشد بازار ادامه پیدا خواهد کرد و در دوره های نزول، آنها روند نزولی بازار را ادامه دار می دانند. به عبارت دیگر، سرمایه گذاران حقیقی دنباله رو روندهای بازار (trend follower) هستند. درست عکس این پدیده در میان تحلیل گران بازار شایع است به این معنا که آنها در دوره های رونق همواره معتقدند که دوران رشد به زودی به پایان خواهد رسید در حالی که در دوران افت بازار آنها صعود دوباره بازار را بسیار محتمل می دانند. شاید بتوان گفت به همین دلیل است که در بازار بورس تهران در دوره های رشد بازار، سرمایه گذاران حقیقی تمایل زیادتری به خرید سهام دارند و اصطلاحا سهام از حقوقی ها به حقیقی ها دست به دست می گردد، در حالی که در دوران افت بازار همچون ماه های پاییز امسال، سرمایه گذاران حقیقی فروشندگان اصلی بودند و حقوقی ها سهام آنها را خریداری می کردند. شاهد دیگری بر این مدعا روند صعود و نزول دارایی های تحت مدیریت صندوق های سرمایه گذاری مشترک است. مطالعات نشان می دهد در زمان صعود بازار، حجم زیادی پول (که عمدتا متعلق به سرمایه گذاران حقیقی است) به این صندوق ها سرازیر می شود و دقیقا در زمانی که قیمت سهام به سطوح بسیار پایینی می رسد، حجم زیادی پول از این صندوق ها خارج می شود. این پدیده در زمان رشد بازار در سال 89 و در دوران رکود بازار در شش ماهه اخیر در بازار کشورمان نیز به وضوح قابل مشاهده بود. در واقع سرمایه گذاران حقیقی که دنباله روی روند بازار بودند، دقیقا در زمانی که قیمت سهام در بازار تهران به اوج خود رسیده بود وارد بازار شدند و در قیمت های بسیار پایین از بازار خارج شدند و متحمل ضرر زیادی شدند.
او برای این گفته خود یک مثال دیگر می آورد: رفتارشناسی مالی نشان می دهد که میزان نارضایتی ناشی از زیان بسیار بیشتر از لذت کسب سود است. مثلا اگر یک سرمایه گذار متحمل مقداری زیان شود وزن این زیان در ذهن وی بیش از وزن مقدار مشابهی سود است. به همین دلیل است که مشاهده می شود سرمایه گذاران سهام سودده خود را خیلی زودتر از سهام زیان ده می فروشند.
رفتارشناسی مالی بیان می کند که سرمایه گذاران سهام سودده خود را سریعتر می فروشند، زیرا ترس از دست دادن سود کسب شده و کسب زیان برای آنها پررنگ تر است. به همین ترتیب آنها از فروش سهام زیان ده خودداری می کنند زیرا از نظر آنها سود و زیان یک سهم تنها در هنگام فروش آن مشخص می شود و به همین دلیل برای به تعویق انداختن زیان کسب شده و احیانا به امید تبدیل شدن آن به سود، سهام زیان ده خود را نگاه می دارند. بسیاری از ما تجربه نگه داشتن یک سهم زیان ده برای مدت بسیار طولانی به امید جبران شدن ضرر آن را داریم. این در حالی است که بر اساس فرض عقلانیت، تنها معیار تصمیم گیری برای فروش و یا نگهداری یک سهم جریان نقدی آتی آن است و نه قیمتی که ما سهام را خریداری کرده ایم.
مثال کامگار از تاثیرات عینی روانشناسی بازار سهام هم این گونه است: گاهی برخی از سهام تاثیرگذار بازار به علت شرایطی بنیادی موقعیت برتر خود را از دست می دهند و با منفی کردن شاخص ها، جو کلی بازار را تحت تاثیر منفی قرار می دهند. به دنبال آن، عده ای که بی جهت ترسیده اند، سهام ارزشمند خود را که بی ارتباط با این سهام در خطر قرار گرفته هستند، با قیمت های پایین به فروش می رسانند و جو بازار را بدتر می کنند و به آن دامن می زنند و در نتیجه فرصت ها را بیشتر و بیشتر از افرادی مانند خود سلب کرده و موقعیت های سودآوری را برای افراد زیرک و باتجربه رقم می زنند.
ترس، طمع و بورس...
ابراهیم نژاد کارشناس روانشناسی بازار سهام در ادامه در خصوص تاثیر ترس و طمع در رفتار بازار سهام می گوید: اگرچه روانشناسی سرمایه گذاران ابعاد بسیار متنوعی دارد، اما به صورت سنتی تبلور آن را در دو نیروی آشنای ترس و طمع بیان کرده اند. این دو نیرو همواره در درون هریک از ما وجود دارند و در زمان هر تصمیم خرید یا فروش با یکدیگر رویارویی می کنند. غلبه هر یک از این دو نیرو منجر به بروز رفتار خاصی می شود. گاه یکی از این نیروها به قدری بر بازار غلبه می یابد که همگان را تحت تاثیر خود قرار می دهد و بازار نیز به تبع آن به سمت و سوی مشخصی حرکت می کند. اهمیت این نیروها به قدری است که بسیاری از محققان برای کمی کردن آن تلاش کرده اند. از آن جمله می توان به شاخص جو بازار (sentiment index) که به طور هفتگی توسط انجمن سرمایه گذاران حقیقی آمریکا منتشر می شود یا شاخص اعتماد سرمایه گذاران (Investor Confidence Index) که توسط پروفسور رابرت شیلر استاد دانشگاه ییل (Yale) طراحی شده است اشاره کرد. گرچه در بازار بورس تهران هنوز چنین شاخصی طراحی نشده، اما شاید یک معیار خوب برای سنجش حاکمیت ترس و طمع بر بازار تشکیل صف های خرید و فروش در بازار ما باشد!
کامگار دیگر کارشناس روانشناس بازار سهام اعتقاد دیگری دارد و می گوید: ترس و طمع دو نیروی غریزی در این زمینه به شمار می روند و معنای تلویحی منفی با خود به همراه دارند.
پدیده هایی نظیر حبابی شدن قیمت ها در صورت وجود طمع ایجاد می شود. برخی هم معتقدند، در واقع طمع نوعی ترس به شمار می رود و این دو احساس از یکدیگر جدا نیستند. زیرا هنگامی که معامله گران به اصطلاح «طماع» شده اند، در واقع می ترسند که قیمت سهام همچنان بالاتر رود و آنها از قافله سود عقب بمانند.
بازارهای توسعه یافته چگونه هستند؟
در ادامه این بررسی کارشناسانه، از ابراهیم نژاد پرسیده می شود که آیا می توان گفت بازارهای توسعه یافته به سبب بلوغ بیشتر تحلیلگران و معامله گران کمتر تحت تاثیر عوامل روانشناسی قرار می گیرند؟
این رفتارشناس بازار سهام پاسخ می دهد: اکثر مطالعات انجام شده در حوزه رفتارشناسی مالی به دلیل نیاز به داده های گسترده و قابل اتکا مربوط به بازارهای توسعه یافته همچون بازار سهام آمریکا است و این خود شاهدی بر این مدعاست که پدیده های رفتاری در بازارهای توسعه یافته به وفور یافت می شوند. نکته مهم دیگر این است که مطالعات رفتارشناسی مالی نشان می دهند که در این بازارها نه تنها سرمایه گذاران کم تجربه، بلکه تحلیلگران حرفه ای و مدیران عامل شرکت ها نیز هریک به نحوی تحت تاثیر عوامل روانشناختی قرار می گیرند. این امر ناشی از آن است که پدیده های رفتاری عمدتا ریشه در نیروهای روانی انسان دارند، که میان تمامی انسان ها، صرف نظر از موقعیت شغلی که دارند، مشترک است.
اما می توان ادعا کرد که در بازارهای توسعه یافته، به دلیل وجود طیف متنوعی از ابزارهای مالی مانند ابزارهای مشتقه اصطلاحا امکان بهره برداری از فرصت های آربیتراژ برای تحلیلگران و سرمایه گذاران مهیاتر بوده و درصورت فاصله گرفتن قیمت اوراق بهادار از ارزش ذاتی تحت تاثیر عوامل روانی، این فاصله سریع تر از بین می رود.
اما کامگار با بیان اینکه نمی توان گفت غلبه احساسات و دخالت آنها در تصمیم گیری ها در کشورهایی که دارای بازارهای بورس توسعه یافته هستند، وجود ندارد، این گونه ادامه می دهد: تا کنون کتاب های بسیار زیادی در این زمینه نگاشته شده اند و حتی روانشناسانی از سراسر دنیا تمام انرژی خود را وقف پرداختن به این موضوع، تبیین حوزه های مختلف و راه های کنترل آن نموده اند. اما پدیده نادری به نام «صف خرید» یا «صف فروش» به طور مسلم مختص بورس تهران است. هنگامی که خریداران در صف خرید قرار می گیرند علاوه بر این که در حال نشان دادن رفتار عمومی و پیروی از جمع هستند، غیر مستقیم نشان می دهند که می ترسند سهم خوبی را از دست بدهند و در مورد صف فروش هم از اینکه قیمت سهام بیشتر و بیشتر ریزش کند، می هراسند. در بازارهای توسعه یافته به علت برخورداری معامله گران از اطلاعات شفاف تر، کمتر بودن رانت های خبری و اطلاعاتی و وجود محدودیت های معاملاتی کمتر شاهد غلبه این احساسات بر تصمیم گیری ها هستیم.
چرا معامله گران از رفتار بازار درس نمی گیرند؟
ابراهیم نژاد همچنین درباره اینکه چرا مشارکت کنندگان در بازار از تجربیات گذشته درس نمی گیرند و رفتار نادرست قبلی را تکرار می کنند؟ می گوید: به نظر می رسد دو عامل مهم در تکرار برخی از پدیده های شناخته شده روانی در بازارهای مالی نقش دارند. اول اینکه به طور طبیعی با گذشت زمان سرمایه گذاران جدیدی وارد بازار می شوند که تاثیر عوامل روانشناختی را به تجربه نیاموخته اند. از سویی دیگر، همان طور که گفته شد، این عوامل ریشه در احساسات و روان انسان دارند، در حالی که یادگیری و تجربه آموزی پدیده ای عقلانی است و درس گرفتن از تجربیات احساسی کندتر و دشوارتر از تجربیات منطقی و عقلانی است. به عنوان مثال، همه ما تجربه صف های فروش بازار سهام تهران را داشته ایم و به تجربه آموخته ایم که در بسیاری موارد فرصت های سودآوری زیادی در صورت خرید سهام وجود خواهد داشت. در عین حال، کنترل عوامل احساسی و غلبه بر احساس ترس ناشی از «شنا کردن برخلاف جهت رودخانه» بسیار دشوار است، حتی اگر از نظر منطقی و عقلی به سودآوری یک سهم اطمینان داشته باشیم.
البته مواردی نیز هست که نشان می دهد سرمایه گذاران از اتفاقات گذشته درس می گیرند. به عنوان مثال، در پاییز سال 1987 بازار سهام آمریکا سقوط قابل توجه 20 درصدی را در یک روز تجربه کرد. سال ها بعد مطالعه ای (Rubinstein 1994) نشان داد که از آن تاریخ به بعد، قیمت نوع خاصی از معاملات اختیار فروش (put option) که در حقیقت نوعی بیمه در مقابل سقوط های شدید، اما غیر محتمل بازار سهام است، جهش قابل توجهی داشته است. به عبارت دیگر، پس از سقوط بازار در 1987 سرمایه گذاران تا سال ها به یاد داشتند که لازم است خود را در مقابل سقوط های شدید بازار که ممکن است فقط یک بار در طی چندین دهه اتفاق افتد، بیمه کنند.
امیر کامگار نویسنده کتاب 23 اصل موفقیت وارن بافت نیز ترجیح می دهد که بخشی از نکات ذکر شده در این کتاب را به عنوان پاسخ این سوال بیان کند. او می گوید: بسیاری از سرمایه گذاران با آمادگی قبلی کم وارد این بازار می شوند. آنها معتقدند این بازار راه طلایی کسب پول آسان برای آنهاست و از این موضوع غافلند که موفقیت در هر فعالیتی وابسته به برخورداری از دانش و مهارت کافی در آن زمینه است. هنگامی هم که به امر یادگیری در این زمینه اقدام می کنند، کسب تجربه در طول زمان را فراموش کرده و به سرعت به سراغ تحلیل های تکنیکال و بنیادی می روند و این نکته ساده اما حیاتی را فراموش می کنند که بدون آمادگی ذهنی انجام هیچ کاری در دنیا نمی تواند موفقیت آمیز باشد. در واقع باید بدانیم، دانستن تحلیل های تکنیکال و بنیادی بدون برخورداری از مهارت واکنش صحیح در مقابل تغییر قیمت ها و چگونگی مواجهه با شرایط روانی بازار کارآمد نخواهد بود.
چگونه یک روانشناس تمام عیار شویم؟
اما سرمایه گذاران چگونه می توانند بر مباحث روانشناسی بازار سهام تسلط یابند؟

ابراهیم نژاد در این خصوص خاطرنشان می کند: خوشبختانه در طی دو دهه گذشته حوزه رفتارشناسی مالی به پیشرفت های زیادی دست یافته و بسیاری از پدیده های رفتاری شایع در بازارهای مالی را به طریق علمی شناسایی و تحلیل نموده است که این مطالعات در دسترس همگان است. علاوه بر این، هریک از ما یک مجموعه کامل از عوامل مختلف روانشناختی هستیم. کافی است پیوسته تصمیمات و رفتارهای گذشته خود را بررسی کنیم و فارغ از تاثیرپذیری از عوامل احساسی بتوانیم آنها را تحلیل کنیم و الگوهای رفتاری خود را شناسایی نماییم.
به عنوان نمونه سرمایه گذارانی که معاملات آنلاین انجام می دهند حجم معاملات بسیار بالاتری نسبت به سایر سرمایه گذاران دارند که این حجم بالای معاملات تنها منجر به پرداخت هزینه معاملات بالاتر و در نتیجه کاهش سودآوری آنها می شود. طبیعتا آگاهی از وجود چنین پدیده ای برای سرمایه گذاران بورس تهران که معاملات آنلاین در آن حدود یک سال قبل راه اندازی شد می تواند به اصلاح رفتار سرمایه گذاری و افزایش سودآوری منجر شود.
کامگار علاقه مندان به رفتارشناسی بازار سهام را این گونه راهنمایی می کند: مطالعه کتاب های مفید و استفاده از تجارب عملی گذشتگان راه حل خوبی برای دستیابی به این امر است. خوشبختانه در این زمینه به تازگی ناشران و سایت های اطلاع رسانی فعال شده اند که می توان از آنها در بررسی روانشناسانه بازار سهام استفاده کرد.
سخنی با سهامداران
نکته پایانی گزارش مربوط به توصیه این دو رفتارشناس بازار سهام به فعالان بورس تهران است.
ابراهیم نژاد می گوید: عوامل روانشناختی در تمامی بازارهای مالی جهان نمود دارند و بازار بورس تهران نیز از این قاعده مستثنی نیست. اما می توان گفت به دلیل کمبود ابزارهای مالی و قوانین و مقررات محدودکننده (مانند عدم وجود ابزارهای مشتقه یا عدم امکان فروش عاریه ای یا short-selling) و نیز کوچک بودن اندازه بازار و حجم سهام شناور شرکت ها، تاثیر این عوامل تشدید می شود. به علاوه، ضعف شرکت ها در افشای اطلاعات و کمبود نسبی تحلیل های دقیق بنیادین به خصوص از سوی سرمایه گذاران حقیقی به تصمیمات احساسی دامن می زند.
توصیه ای که می توان به سرمایه گذاران داشت این است که این هیجانات رفتاری به معنای وجود فرصت های بالقوه فراوان برای سودآوری است و سرمایه گذاران باید تلاش کنند با شناسایی عوامل روانشناختی غالب در بازار و کنترل احساسات و تکیه بر تحلیل دقیق ارزش ذاتی شرکت ها از این فرصت ها نهایت بهره برداری را داشته باشند.
کامگار هم معتقد است: متاسفانه روند معاملات و قیمت سهام در بورس تهران به شدت تحت تاثیر عواملی چون پیروی کورکورانه از جمع و ترس و طمع است. ایجاد صف های خرید و فروش مصداق پیروی از جمع هستند. همچنین ترس بی مورد سهامداران گاهی سهم هایی با نسبت P/E بسیار پایین را به سمت سقوط بیشتر سوق داده است. از سوی دیگر، بازار سهام تهران به حدی افراطی تحت تاثیر جو کلی است و کمتر توجهی به وضعیت بنیادی و یا حتی تکنیکال سهام می نماید. البته یکی از مشکلات دیگر در بازار بورس تهران زیاد شدن تعداد نوسان گیران و سو ءاستفاده از غلبه احساسات در افراد نه چندان ماهر است. به طور کلی می توان گفت غلبه احساسات نه تنها باعث زیان معامله گران می شود، بلکه در میان مدت به علت همین زیان ها و گسترش آن به تعداد بیشتری از افراد، اعتماد عمومی از بازار سلب شده و در بلند مدت رفتار جمعی را از سهامداری به نوسان گیری تغییر خواهد داد.
بنابر این، بهتر است سرمایه گذاران ابتدا به یادگیری اصول، رفتار و چگونگی واکنش افراد موفق در بازارهای صعودی و نزولی بپردازند و تلاش نمایند پیش از هر حرکت جدی، ابتدا خود را از نظر ذهنی و عاطفی برای فعالیت در این بازار پرمخاطره و در عین حال سودآور آماده سازند.

1393/08/25 از نهایت‌نگر
0
/
3
یک دقیقه وقت دارید؟
شما تنها یک قدم با به اشتراک گذاشتن اولین ایده خود فاصله دارید. برای انتشار مطالب خود در ارشن، لطفا ثبت‌نام خود را تکمیل کرده و شماره‌ی همراه خود را فعال نمایید.
تکمیل پروفایل
نمایش {{content.commentsTotal - content.comments.length}} نظر قبلی
علت امتیاز منفی

×
بله
خیر
تغییرات شاخص
شاخص کل
{{tepix.change}}
{{tepix.index}}
وضعیت بازار : {{closedTitle(tepix.isClosed)}}
شاخص کل
{{tepix.change}}
{{tepix.index}}
فرابورس
{{absValueChange(tepix.faraBourseChange)}}
{{tepix.faraBourseIndex}}
شاخص 50 شرکت
{{absValueChange(tepix.companyFiftyChange)}}
{{tepix.companyFiftyIndex}}
شاخص آزاد شناور
{{absValueChange(tepix.freeFloatChange)}}
{{tepix.freeFloatIndex}}
شاخص مالی
{{absValueChange(tepix.financialChange)}}
{{tepix.financialIndex}}
شاخص صنعت
{{absValueChange(tepix.indastryChange)}}
{{tepix.indastryIndex}}
2222
33333